Voedingsadviezen bij COPD

‘Voedingsadviezen bij COPD’ gepubliceerd op Natuur Diëtisten Nederland

COPD is een chronisch luchtwegprobleem wat zich onder andere kan uiten in astma, bronchitis en longemfyseem. Bij chronische bronchitis en longemfyseem zijn de luchtwegen vernauwd door een ontstekingsreactie. Dit uit zich doorgaans in kortademigheid en hoesten. Bij longemfyseem kunnen de longen worden aangetast, waardoor longweefsel verloren gaat.

Volgens recente inzichten spelen de slijmvliezen, en dan vooral de slijmvliesbarrière, een vitale rol in COPD. Naast een voeding die rijk is aan antioxidanten, kan suppletie van (een combinatie van) Vitamine A en D, GLA, probiotica en antioxidanten helpen om de ontstekingsreacties van de luchtwegen bij COPD te bestrijden.

Verbeterde longfunctie COPD door antioxidant rijke voeding

COPD gaat vaak gepaard met een verhoogde belasting aan vrije radicalen. Een dieet dat rijk is aan groenten en fruit leidt tot een duidelijk hogere inname van antioxidanten. Dit blijkt uit een gerandomiseerd wetenschappelijk onderzoek (februari 2010). In totaal kregen 120 personen met COPD gedurende drie jaar wel of geen dieetadvies. Vervolgens werden de effecten op de longfunctie bepaald.

Hieruit bleek dat de groep met een antioxidant rijk dieet gedurende het onderzoek een significant betere longfunctie had. Ook na correctie voor andere risicofactoren bleef een duidelijk betere longfunctie zichtbaar. De onderzoekers stellen dat een dieetadvies met meer groente en fruit een onderdeel kan vormen van de behandeling van COPD.

De invloed van Vitamine D op de longfunctie

Factoren die invloed op de longfunctie hebben, zijn onder andere de lengte, leeftijd, het geslacht, roken of het ras. Het is opvallend dat bij mensen met COPD een aantal ziektes vaker voorkomen, zoals hart- en vaatziekten, kanker (waarschijnlijk mede door het roken) en botontkalking. Bij zowel mannen als vrouwen kan door het gebruik van medicijnen zoals corticosteroïden, weinig lichaamsbeweging en een Vitamine D tekort botontkalking ontstaan. Niet alle bovengenoemde factoren kunnen alle verschillen in de longfunctie verklaren.

Uit een onderzoek is gebleken dat er een relatie is tussen de hoeveelheid Vitamine D (in de vorm van 25-hydroxy-cholecalciferol) in het bloed en de longfunctie. Hiervoor werden gegevens onderzocht van de Third National Health and Nutrition Examination Survey, gehouden van 1988 tot 1994. De gegevens van 14.091 personen van 20 jaar werden onderzocht. Bij deze personen was een longfunctietest afgenomen en ook was de hoeveelheid vitamine D in het bloed bepaald. Nadat de overige bekende variabelen gecorrigeerd waren, bleek er een duidelijke relatie te bestaan tussen vitamine D en de longfunctie.

Mensen met de hoogste hoeveelheid vitamine D in het bloed (gemiddeld 85.7 nmol/l), hadden een hoger geforceerd expiratoir volume in 1 seconde (FEV1). Het FEV1 is het volume dat in de eerste seconde kan worden uitgeademd tijdens een geforceerde uitademingmanoeuvre begonnen vanaf het niveau van de totale longcapaciteit. Deze personen hadden tevens een hogere functionele capaciteit dan de groep met de laagste hoeveelheid vitamine D (gemiddeld 40.4 nmol/l).

In dit onderzoek is echter niet gekeken naar de effecten van suppletie met Vitamine D. In gevallen zoals astma op COPD is suppletie wel aan te bevelen, helemaal op basis van voorgenoemde gegevens.

Vitamine D-tekort

Verscheidende onderzoeken laten zien dat tekorten aan Vitamine D vaak voorkomen. Botontkalking kan duiden op een flink tekort aan vitamine D. Bij COPD of andere luchtweginfecties kunnen de klachten verergeren, waardoor er weefselbeschadiging kan optreden. Recent onderzoek laat zien dat vitamine D de eigen verdediging van het lichaam stimuleert. Er is voor Vitamine D namelijk een belangrijke rol weggelegd in het immuunsysteem.

Door een tekort aan Vitamine D, wat ook vaak bij COPD het geval is, kunnen luchtweginfecties onvoldoende worden geremd. Bij ernstige COPD klachten kan ook vermagering optreden. Dit komt onder andere door de slechte zuurstofvoorziening, afgenomen eetlust en zware inspanning die het ademhalen bij deze patiënten vraagt. Vitamine D heeft dus een belangrijke beschermende rol bij COPD.

Uit onderzoek blijkt dat wanneer de moeder extra vitamine D inneemt tijdens de zwangerschap, de kans op het ontstaan van klachten als een piepende ademhaling (luchtwegvernauwing), sterk kan verminderen in de eerste levensjaren van een kind.

Bij COPD gaat een tekort aan vitamine D gepaard met meer klachten en een slechtere conditie.

De rol van Vitamine A in de slijmvliezen

Vitamine A is een van de voedingsstoffen die belangrijk zijn voor de gezondheid van de slijmvliezen. In een studie is een nieuw effect ontdekt van de belangrijkste metaboliet, het all-trans-retinoïnezuur, waarvan Vitamine A als grondstof dient. Deze metaboliet van vitamine A helpt de cellen om te groeien en te ontwikkelen. Verder heeft deze metaboliet invloed op bepaalde cellen van het immuunsysteem: de CD4-positieve T-cellen.

All-trans-retinoïnezuur stimuleert de ontwikkeling van het FoxP3-eiwit in deze cellen, samen met stimulatie door CD28 en antigeenpresenterende cellen in de slijmvliezen. Deze gevormde cellen hebben een regulerende activiteit op het immuunsysteem. Ze helpen ook om ongewenste ontstekingsreacties te voorkomen. Tegelijkertijd blijkt all-trans-retinoïnezuur in staat om de vorming te remmen van ontstekingsbevorderende Th17-cellen.

Opvallend is dat de FoxP3+ T-cellen op hun oppervlak veel receptoren hebben. Deze receptoren zorgen ervoor dat deze cellen specifiek naar de slijmvliezen kunnen trekken. Met name de dunne darm naar de slijmvliezen van de dunne darm. Vitamine A is daarmee belangrijk in het immuunsysteem van huid en slijmvliezen. Het helpt om ongewenste ontstekingsreacties te voorkomen.

Het versterken van de slijmvliezen bij COPD met GLA

GLA (gamma-linoleenzuur) is een vetzuur dat in hoge concentraties aanwezig is in borage- en teunisbloemolie. Dit vetzuur speelt een belangrijke rol bij het bestrijden van ontstekingen, vooral bij ontstekingen aan de huid en de slijmvliezen. GLA is een grondstof die in het lichaam zorgt voor de aanmaak van stoffen die het verloop van ontstekingsreacties controleren.

Inname van extra GLA kan ervoor zorgen dat ontstekingsreacties worden geremd. Ook wordt het herstel van huid en slijmvliezen bevorderd. Om te voorkomen dat GLA (en andere vetzuren) in het lichaam oxideren, is het noodzakelijk om extra antioxidanten in te nemen. De belangrijke antioxidant is vitamine E. Deze vitamine heeft, naast het beschermen tegen de oxidatie van vetzuren, ook een ontstekingwerend effect.

Vitamine E

Vitamine E vermindert het risico van COPD, aldus een studie uitgevoerd door de Cornell University in de Verenigde Staten. Voor de studie werden gegevens gebruikt van de Women’s Health Study waar bijna 40.000 vrouwen van 45 jaar en ouder aan deelnamen. De vrouwen kregen dagelijks 600 mg vitamine E of een placebo.

Uit de resultaten bleek dat er in de supplementgroep minder vrouwen COPD kregen dan in de placebogroep. Vervolgstudies zijn nodig om te onderzoeken of vitamine E ook werkzaam is bij mannen ter preventie van COPD. Vitamine E beschermt de longen tegen vrije radicalen en ontstekingen en kan zodoende beschadiging van het longweefsel tegengaan.

Omega 3

Volgens een Japans onderzoek heeft suppletie met omega 3-vetzuren een gunstig effect bij de behandeling van COPD en is veilig. Het twee jaar durende onderzoek werd uitgevoerd bij 64 COPD patiënten. De helft kreeg dagelijks 400 kcal van een vloeibaar supplement rijk aan omega 3-vetzuren. De andere helft kreeg een supplement rijk aan omega 6-vetzuren.

Na twee jaar bleken degenen in de omega 3-groep duidelijk beter te scoren bij de ademhalingstesten na een kortdurende inspanning dan aan het begin van het onderzoek. Ook was er in de omega 3-groep een significante daling in de leukotriëen B4-spiegels in serum en speeksel en van de TNF-alfa- en IL8-spiegels in het speeksel.

In de omega 6-groep was dit gelijk gebleven. In de omega 3-groep hadden twee en in de omega 6-groep hadden drie personen last van een milde diarree. In beide groepen hadden drie personen last van misselijkheid. Er was gekozen voor een hoog calorische vloeibare suppletie omdat gewichtsverlies een algemeen probleem is bij patiënten met COPD.

Verzorging van het darmslijmvlies

Darmbacteriën (ook wel de darmflora genoemd) zijn noodzakelijk om het darmslijmvlies in een goede conditie te houden. Deze bacteriën zorgen ervoor dat voedingsbestanddelen worden verteerd die wij zelf niet kunnen verteren. De darmbacteriën produceren hieruit stoffen die de belangrijkste voedingsbron voor het darmslijmvlies vormen. Om ongewenste ontstekingsreacties in het lichaam (vooral op de huid en de slijmvliezen) te voorkomen, is het darmslijmvlies van groot belang.

De darmen zijn eigenlijk een naar binnen gekeerde buitenwereld; via de huid en de slijmvliezen komt het lichaam, en dus ook de darm, in contact met de buitenwereld. Het is van groot belang dat huid en slijmvliezen een goede barrière vormen tussen het lichaam en de buitenwereld. Hierdoor wordt voorkomen dat het immuunsysteem van het lichaam gaat reageren op allerlei lichaamsvreemde stoffen.

Als bij een verstoord darmslijmvlies het lichaam toch reageert op de buitenwereld, kan zich dit uiten in allerlei klachten. Dit kunnen klachten zijn aan de darm, maar ook klachten zoals eczeem of luchtwegproblemen. Vaak wordt bij huidproblemen en slijmvliesproblemen die gekenmerkt worden door ontstekingsreacties (zoals chronische bronchitis) een combinatie ingezet van GLA, antioxidanten en probiotica (producten die levensvatbare bacteriën bevatten – let op de aanwezigheid van een stamnummer).

NAC

Voor een optimale werking zijn antioxidanten sterk van elkaar afhankelijk. Daarom wordt vaak geadviseerd antioxidanten in de vorm van een complex in te nemen. Een degelijke multivitamine kan hierin voorzien. NAC (N-acetyl-cysteïne) verhoogt de hoeveelheid glutathion in het lichaam. Glutathion is de belangrijkste lichaamseigen antioxidant. Extra inname van NAC kan helpen de klachten bij COPD te verminderen. Bij mensen met ernstige COPD klachten verbetert NAC ook de spierprestatie en vermindert oxidatieve beschadiging.

Lichamelijke inspanning gaat veelal gepaard met een verhoogde oxidatieve stress (blootstelling aan radicalen). Bij COPD (astma, bronchitis, emfyseem) is er sprake van een verhoogde oxidatieve stress. Bij negen proefpersonen met ernstige COPD werd gekeken naar de effecten van NAC op het inspanningsvermogen en op markers voor oxidatieve stress. Dit om na te gaan of extra anti-oxidanten de radicalenbelasting kunnen verminderen.

Het uithoudingsvermogen na inname van NAC bleek met 25% te zijn toegenomen bij belasting van de m. quadriceps. Het onderzoek liet een afname zien in de productie van radicalen door geactiveerde witte bloedcellen, evenals de oxidatie van vetten en eiwitten door vrije radicalen. De onderzoekers geven aan dat niet alleen de basale conditie van het anti-oxidantsysteem werd verbeterd. Het verminderde uithoudingsvermogen van spieren is gekoppeld aan een verhoogde oxidatieve stress bij mensen met een ernstige vorm van COPD.

Carnitine

COPD patiënten kunnen baat hebben bij suppletie met L-carnitine. In een placebo gecontroleerde studie werd aan 16 COPD patiënten met een gemiddelde leeftijd van 66 jaar 2 gram L-carnitine per dag gegeven gedurende zes weken. Deze aanvulling bleek een positieve invloed te hebben op de ademhaling. Er trad een duidelijke verbetering op van de spieren die bij de inademing zijn betrokken en van de inspanningstolerantie.

Testen op een lopende band lieten een verschil zien ten gunste van L-carnitine in de vorm van lagere melkzuurspiegels, een lagere bloeddruk en een lagere hartslag. Diegene met de L- carnitine suppletie hadden significant verbeterde spierkracht bij de inademing en ook was hun inspanningstolerantie aanmerkelijk verbeterd.

Suppletie met essentiële aminozuren

Aanvulling met essentiële aminozuren draagt bij aan een verbetering van de gezondheid van mensen met COPD die tevens sarcopenie hebben. Aan een studie namen 32 mensen (onder hen waren 25 mannen) met COPD deel met een gemiddelde leeftijd was 75 jaar. Ze werden willekeurig verdeeld in twee groepen.

Mensen in de supplementgroep kregen 4 gram essentiële aminozuren per dag, de anderen kregen een placebo. Voor aanvang van de studie, na 4 en 12 weken werd het lichaamsgewicht, de vetvrije massa, lactaatconcentratie, arteriële CO2 en O2-spanning, fysieke activiteit, cognitief functioneren en algehele gezondheid bepaald.

Suppletie met essentiële aminozuren gaf verbetering van alle gemeten parameters. Na 12 weken suppletie nam het lichaamsgewicht met 6 kg significant toe, nam de vetvrije massa toe met 3,6 kg, daalde de lactaatconcentratie duidelijk van 1,6 naar 1,3 mmol/L en nam de O2-spanning opmerkelijk toe met 4,6 mmHg.

Daarnaast nam de fysieke activiteit met 80% toe en verbeterde de cognitieve score van 19,1 tot 20,8. Tenslotte verbeterde de score voor de algehele gezondheid van 723 naar 69,6. Suppletie met essentiële aminozuren gedurende een periode van 3 maanden heeft een positief effect op de voedingsstatus, het energiemetabolisme in de spier, de zuurstofspanning in het bloed, fysieke status, cognitief functioneren en de ervaren algehele gezondheidsstatus bij patiënten met COPD en sarcopenie.

Mineralen

Aanvulling met selenium, magnesium en zink naast gezonde voeding kan grote gezondheidsvoordelen hebben bij COPD. In een gerandomiseerd, dubbelblind onderzoek kregen 80 ernstig zieke COPD patiënten intraveneuze aanvulling met selenium, magnesium en zink of een placebo. Diegenen die de mineralen kregen toegediend, lagen minder lang aan de beademingsapparatuur dan de controlepersonen.

Vlees met nitriet geeft verminderde longfunctie

Regelmatig vlees eten dat met nitriet is bewerkt, geeft een verminderde longfunctie en verhoogde kans op COPD. In een onderzoek waaraan 7.352 personen van 45 jaar of ouder deelnamen, werden de voedingsgewoonten en de longfunctie bekeken.

In de analyse werd gecorrigeerd voor mogelijk storende variabelen, zoals leeftijd en roken. De longfunctie, gemeten met behulp van FEV1, was bij de personen die 1 tot 2 keer, 3 tot 4 keer, 5 tot 13 keer en meer dan 14 keer per maand nitriet-geconserveerd vlees aten, respectievelijk 37,6 ml, 11,5 ml, 42,0 ml en 110 ml lager dan bij degenen die dit niet aten.

Bovendien bleek dat bij degenen met de hoogste consumptie van geconserveerd vlees, het risico van COPD met 78% verhoogd was vergeleken met degenen met de laagste consumptie. Voor degenen met de hoogste consumptie van geconserveerd vlees was het risico van ernstige COPD zelfs meer dan verdubbeld. Het risico van matige COPD was met 46% verhoogd en van milde COPD met 11% verhoogd.

Groenten en fruit

Veel fruit, groente, vis en volwaardige graanproducten eten, verlaagt het risico van chronische obstructieve longziekten (COPD) bij mannen. In een Amerikaans onderzoek uit 2007 werd informatie verkregen over het voedingspatroon van 42.917 mannen met leeftijden van 40 tot 75 jaar met behulp van vragenlijsten

Naar aanleiding hiervan konden twee patronen worden onderscheiden: een voedingspatroon met een groot aandeel fruit, groente, vis en volwaardige graanproducten en een ‘Westers’ voedingspatroon met een groot aandeel geraffineerde granen, (bewerkte) roodvleesproducten, desserts en frietjes.

Gedurende de 12 jaar waarin de deelnemers werden gevolgd, werden 111 nieuwe gevallen van COPD gediagnosticeerd. Het bleek dat bij de 20% deelnemers met de hoogste inname van fruit, groente, vis en volwaardige graanproducten 50% minder vaak COPD werd gediagnosticeerd vergeleken met de 20% met de laagste inname.

Het Westers voedingspatroon toonde een verband aan met een verhoogd risico van COPD. De 20% van de deelnemers met de hoogste inname van Westerse voeding hadden een vier maal zo grote kans op COPD vergeleken met de 20% met de laagste inname.

De praktijk

Wat betekenen al deze bovengaande gegevens nu voor u in de praktijk? Voor de aanpak van COPD kunt u met uw natuurarts en natuurdiëtist aan de volgende stappen denken:

  • Eet volgens deze top tien voedingsregels beschreven in dit artikel
  • Houdt rekening met eventueel aanwezige voedselintoleranties/allergie. Denk aan problemen met zuivel, granen, noten, salicylaten (biogene aminen), etc. Laat u eventueel testen op type IgE en IgG4 voedseltesten.
  • Bij verhoogde waardes van Secretorisch IgA (ontlastingonderzoek) moet u attent zijn op eventuele reacties op voeding. De slijmvliesimmuniteit wordt door een langdurige belasting met antigenen overmatig getriggert waardoor een overproductie van het secretorisch IgA ontstaat. Vaak kunnen voedingsintoleranties of allergieën hiervoor verantwoordelijk zijn.
  • De verhoogde Secretorisch IgA wijst bijvoorbeeld op een overmatige immuunsysteem reactie. Vaak is dit te zien bij voedingsintolerantie van het type IgG4. Is gelijktijdig Alpha-1 Antitrypsine (ontlasting) verhoogd dan bestaat er ook een verhoogde permeabiliteit van het darmslijmvlies (lekkende darm syndroom). Verhoogde permeabiliteit geeft vaak ontstekingsreacties elders in het lichaam zoals; huid, longen, blaas, borsten, spieren en gewrichten, etc. (Homing)
  • Laat uw voedingsconditie bepalen. In het bijzonder naar vitamine D, die minimaal 80nmol/l moet zijn (kan via de huisarts). Ook de vitamine B (in het bijzonder B 12 is belangrijk bij longproblemen) waaronder vitamine B 12, B 6 en foliumzuur en vitamine A zijn meetbaar via de huisarts.
  • Doe nader onderzoek naar uw darmmilieu. De darm is het regelcentrum van uw gezondheid, dus laat er nader onderzoek naar doen door middel van gespecialiseerde ontlastingonderzoeken en urineonderzoek (indicaan/skatoltest).
  • Vul (indien nodig) aan met extra nutriënten (vitaminen, mineralen, vetzuren, aminozuren). Meten is (iets meer) weten. Als blijkt dat uw voedingsstatus onder de maat is dan is extra aanvulling naast de top tien voedingsregels aan te bevelen. Neem extra GLA en EPA of laat een vetzuurprofiel maken van uw bloed om een indruk te krijgen van uw omega 3-6 vetzuren verhouding.
  • Zorg voor een goed werkende leverconjugatie. De lever is het wonderlijkste laboratorium van de wereld en is met zijn gewicht van ca. 1500 gram het grootste orgaan van het lichaam. Ze is steeds bereid alle fouten en verkeerde dingen waar we ons aan bezondigen zoveel mogelijk te herstellen. Daarnaast heeft de lever het heel druk met het wegwerken van alle (darm)milieugiffen die we dagelijks binnen krijgen.

    Het verschil tussen een goede leveR en een goed leveN is een letter verschil, maar scheelt een heel alfabet aan klachten!

Natuurartsen en natuurdiëtisten kunnen bij alle hierboven genoemde stappen helpen.

YouTube filmpje met uitleg over Voeding & Astma door Patrick Holford

Literatuur en links:

  1. E. Keranis, D. Makris, P. Rodopoulou, H. Martinou, G. Papamakarios, Z. Daniil, E. Zintzaras, and K.I. Gourgoulianis. Impact of dietary shift to higher antioxidant foods in COPD: A Randomized Trial. Eur. Respir. J. published 11 February 2010, 10.1183/09031936.00113809
  2. Peter N. Black and Robert Scragg. Relationship Between Serum 25-Hydroxyvitamin D and Pulmonary Function in the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Chest. 2005; 128(6):3792-3798
  3. AB Shah, SJ Dimartino, G Trujillo, and RR Kew. Selective inhibition of the C5a chemotactic cofactor function of the Vitamin D binding protein by 1,25(OH)(2) Vitamin D(3). Mol Immunol, Mar 2006; 43(8): 1109-15
  4. S. Gaugris, R.P. Heaney, S. Boonen, H. Kurth, J.D. Bentkover, and S.S. Sen. Vitamin D inadequacy among post-menopausal women: a systematic review. QJM. 2005; 98(9): p. 667-676
  5. Seung G. Kang, Hyung W. Lim, Ourania M. Andrisani, Hal E. Broxmeyer, and Chang H. Kim. Vitamin A Metabolites Induce Gut-Homing FoxP3+ Regulatory T Cells. J. Immunol., Sep 2007; 179: 3724 – 3733
  6. Christelle Koechlin, Annabelle Couillard, David Simar, Jean Paul Cristol, Helene Bellet, Maurice Hayot, and Christian Prefaut. Does Oxidative Stress Alter Quadriceps Endurance in Chronic Obstructive Pulmonary Disease? Am. J. Respir. Crit. Care Med. published 4 March 2004
  7. Matsuyama W, Mitsuyama H, Watanabe M, Oonakahara K, Higashimoto I, Osame M, Arimura K. Effects of Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids on Inflammatory Markers in COPD. Chest 2005; 128(6):3817-27
  8. American Thoracic Society 2010 International Conference. New Orleans, mei 2010
  9. Borghi-Silva A, Baldissera V, et al. L-carnitine as an ergogenic aid for patients with chronic obstructive pulmonary disease submitted to whole-body and respiratory muscle training programs. Braz J Med Biol Res 2006; 39(4): 465-74.
  10. Dal Negro RW, Aquilani R, [..], Tognella S. Comprehensive effects of supplemented essential amino acids in patients with severe COPD and sarcopenia. Monaldi Arch Chest Dis 2010; 73(1):25-33
  11. El-Attar M, Said M, [..], Ashour L. Serum trace element levels in COPD patient: the relation between trace element supplementation and period of mechanical ventilation in a randomized controlled trial. Respirology 2009; 14(8):1180-7
  12. Jiang R, Paik DC, Hankinson JL, Barr RG. Cured Meat Consumption, Lung Function and Chronic Obstructive Pulmonary Disease Among US Adults. Am J Respir Crit Care 2007; 175(8):798-804
  13. Varraso R, Fung TT, Hu FB, Willett W, Camargo CA. Prospective study of dietary patterns and chronic obstructive pulmonary disease among US men. Thorax 2007; 62(9):786-91
  14. Ginde AA, Mansbach JM, Camargo CA Jr. Association between serum 25-hydroxyvitamin D level and upper respiratory tract infection in the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Arch Intern Med 2009; 169(4):384-90

Overzichtsartikel gepubliceerd op de website van de Natuur Diëtisten Nederland

Opgedeeld in 2 artikelen:

Deel I: gepubliceerd op 22 juni 2011

Deel II: gepubliceerd op 29 juni 2011