Veerkracht: buigen, maar niet breken in de 21e eeuw

‘Veerkracht: buigen, maar niet breken in de 21e eeuw’ gepubliceerd op Natuur Diëtisten Nederland

Op 29 mei 2015 vierde Arts, Therapeut & Apotheker met het AT&ABC in Expo Houten haar vijfjarig bestaan. De beurs en het congres stonden in het teken van het rekbare begrip ‘veerkracht’ met voeding als centrale factor. Sprekers zoals Weixiang Wang, Yvonne van Stigt, Frits Muskiet en Patrick Holford deelden hun nieuwste inzichten over het voeden van de weerbaarheid tegen stress. Om te buigen, maar niet te breken in de huidige stressvolle tijd met allerlei omgevingsfactoren die de interne stabiliteit ondermijnen.

Het voeden van lichaam én geest Steeds meer mensen gaan gebukt onder stress. Onze opgejaagde maatschappij, werkdruk, emoties, geldzorgen, vele keuzemogelijkheden, overprikkeling van licht, geluid en informatie en angst kunnen zorgen voor stress. Maar ook verkeerde voeding zoals koffie, alcohol, suiker, snacks en kant-en-klaar producten, wat weer kan resulteren in hormonale disbalans, kan zorgen voor stress.

Dit kan hardnekkige klachten met zich meebrengen wat een goed herstel in de weg staat. Een gezonde geest gedijt in een gezond lichaam én andersom. De geest en het lichaam zijn zodanig met elkaar verbonden, dat beide aspecten moeten worden belicht in de behandeling naar gezondheid.

Weixiang Wang: stress and stress management volgens Chinese geneeskunde

Volgens Weixiang Wang heeft stress zowel fysiek als mentaal invloed op ons welzijn. Hij haalt in zijn lezing de uitspraak van Darwin aan: ‘Hoe meer iemand in staat is om zich aan te passen aan veranderingen, hoe beter de overlevingskansen’. Stress is altijd aanwezig en de één kan beter met stress omgaan dan de ander. Hoe kan dit?

TCM: balans tussen lichaam en geest maakt weerbaar tegen stress

Wetenschappelijke studies laten zien dat Traditionele Chinese Geneeskunst (Traditional Chinese Medicin – TCM) zinvol is en helpt om stress te verminderen. Lichamelijke klachten hebben effect op de geest en andersom. Hoe het komt dat de één eerder last heeft van stress dan de ander, hangt af van hoe ‘ziek’ het lichaam is.

Stress heeft volgens de TCM effect op de vrije stroming van energie (Qi, spreek uit: tsjie). Als de energie geblokkeerd raakt, ontstaat er stagnatie, een overvloed aan interne hitte en slechte bloed circulatie. Dit geeft verschillende gezondheidsklachten zoals  hoofdpijn, brandend maagzuur, hartkloppingen, spanning en zelfs in ontstekingen of een hart aanval.

Orgaansystemen met bijbehorende klachten

De galblaas is het orgaan wat het meest onder druk staat bij stress. De functie van de galblaas raakt geblokkeerd en dit heeft weer effect op orgaansystemen zoals het hart, de lever, milt, longen en nieren. Elk van deze orgaansystemen heeft bijbehorende klachten.

Per orgaansysteem geeft Wang voorbeelden van acupunctuurpunten, in te zetten kruiden en bijbehorende Qigong oefening. Op de vraag uit de zaal “Waar te beginnen bij uitputting van meerdere orgaansystemen, zoals bij een burn-out?” antwoordt Wang: “In de behandeling wordt allereerst een patroon aangepakt waar iemand het meeste last van heeft.”

Sterke galblaas, geen stress

Als je galblaas sterk genoeg is, heb je geen stress, volgens Wang. Vanzelfsprekend reageerde de zaal daarop met de vraag: Wat gebeurt er als de galblaas verwijdert is? Wang geeft aan dat de lever dan een deel van de functie overneemt. Als de galblaas recent is verwijderd, kunnen mensen angstiger worden en zijn ze minder goed in staat om keuzes te maken. Na het verwijderen van de galblaas is de meridiaan van de galblaas er nog wel; die kan behandeld worden.

De basisbiochemie als voorwaarde voor gezondheid

Ook Yvonne van Stigt geeft aan dat het soms beter is eerst ‘de brandjes’ te blussen, dus de klachten aan te pakken die het meest aanwezig zijn en vervolgens de diepte in te gaan om bij de basisbiochemie uit te komen. Een disbalans in de basisbiochemie kan een cascade aan klachten geven. Het aanpakken van de klachten vraagt in sommige gevallen enorme kennis van fysiologie en biochemie.

In plaats van symptoombehandeling wordt er, binnen de complementaire geneeswijzen, gezocht naar de oorzaak en het ontstaan van de klachten en/of ziekte. Vaak worden orgaangerichte behandelingen ingezet. Maar deze slaan helaas niet bij iedereen aan.

Van Stigt legt uit dat symptomen, organen en systemen allemaal leunen op de basisbiochemie: een zeer complex systeem van processen op celniveau. De basisbiochemie regelt onder andere de energieproductie, communicatie tussen de cellen, enzymatische reacties en is afhankelijk van genetica en de  lifestyle.

SNP’s verstoren de basisbiochemie

De basisbiochemie zorgt ervoor dat de één zo anders reageert dan de ander op precies hetzelfde voedingsmiddel of supplement. Basisbiochemische processen worden aangestuurd door genen. In dit systeem is er regelmatig sprake van SNP’s (Single Nucleotide Polymorphisms), oftewel een afwijking op het meest voorkomende basepaar binnen een gen (DNA mutaties).

Deze SNP’s komen voor bij een percentage van de bevolking. De genetische component is te herkennen aan een niet werkende standaard aanpak, bij familiaire aandoeningen en bij moeilijke stressregulering in combinatie met oestrogeendominantie.

Mijn lichaam keert zich tegen me

Sommige mensen hebben het idee dat hun lichaam zich tegen hen keert en krijgen de mededeling van bijvoorbeeld de (huis)arts dat ze er mee moeten leren leven. Van Stigt kijkt hier anders tegenaan: “Deze mensen hebben een andere basisbiochemie en de kunst voor hen is om anders te leren omgaan met hun ‘basis’.

Maatwerk is hierbij zeer belangrijk”. Er zijn mensen die door goed stress management, de juiste voeding en beweging en eventuele suppletie van hun klachten afkomen. Maar sommigen doen alles ‘goed’, maar blijven tóch klachten houden. Ze kunnen last hebben van afwijkende genen. Is dit het geval, dan is het noodzakelijk om te kijken naar de basisbiochemie.

Detoxen (ontgiften): weet waar u aan begint

Zomaar even ‘detoxen’ heeft volgens Van Stigt geen zin; het kan verschillende biochemische processen (verder) verstoren. Bij detoxen, moet u precies weten wat u doet. (Verdere) verstoring van biochemische processen kunnen namelijk nog meer klachten met zich mee kan brengen.

Minder klachten door groene smoothie of folaat in groene smoothie?

Van Stigt neemt de lever als orgaan om een voorbeeld te geven. Een lever kan fysieke verstoringen hebben zoals hepatitis, levercirrose of een vervette lever. Hierdoor kunnen systemen zoals de leverdetoxificatie fase II, glucoseregulatie en omzetting van de schildklier hormonen onder druk staan. In de basisbiochemie kan dit betekenen dat de methylering minder goed werkt.

De methylering is het aankoppelen van een methylgroep aan een molecule, zodat deze verandert. De methylering is betrokken bij vele enzymatische reacties en essentieel voor gene silencing (het stilzetten van een gen; een techniek waarbij de genexpressie geblokkeerd kan worden). Hiervoor zijn de nutriënten vitamine B12, folaat, magnesium, zink, methionine, choline en TMG (Trimethylglycine, ook bekend als betaïne) nodig.

Er zijn verschillende cyclussen die de methylering laten werken. Een voorbeeld hiervan is de folaat cyclus. Het kan zijn dat iemand opknapt van het drinken van groene smoothies. De vraag is of het opknappen aan de groene smoothies ligt of aan de folaat die erin zit. Genetische mutaties in B12- en folaat ‘pathways’ beïnvloeden de enzymatische reacties en ook de genexpressie.

Verstoringen in de methylering: ‘Worrier’ in plaats van ‘Warrior’

Bepaalde SNP’s zoals ‘B12 genetic disorders’ (1) kunnen de methylering verstoren. Ook COMT (Catechol-O-Methyltransferase) kan SNP’s bevatten die de methylering verstoren. COMT is een enzym dat zorgt voor de afbraak van neurotransmitters en hormonen zoals dopamine, (nor)adrenaline, melatonine, serotonine, oestrogeenmetabolieten en ook voor de afbraak van caffeïnezuur (2). Er zijn meer dan 1400 verschillende SNP’s op COMT bekend. Elk basepaar (er zijn 37.000 baseparen) zou gemuteerd kunnen zijn.

Bij onvoldoende afbraak van noradrenaline kan iemand zeer alert of op z’n hoede zijn. Als adrenaline niet goed wordt afgebroken, kan iemand constant in de vecht-/vluchtstand staan. Het systeem raakt daardoor steeds meer uitgeput en kan iemand in een burn-out terecht komen. Een moeizame afbraak van oestrogeenmetabolieten kan zorgen voor oestrogeen dominantie.

Dan ligt het niet zozeer aan de verhoudingen tussen testosteron, progesteron en oestrogeen die klachten kunnen geven, maar aan de matige afbraak van oestrogeenmetabolieten. Iemand die moeilijk noradrenaline afbreekt, kan van een ‘Warrior’ (iemand die nergens last van heeft) in een ‘Worrier’ (iemand die steeds piekert) veranderen.

Ondermethylering en overmethylering

Een voorbeeld: kanker gerelateerde DNA ondermethylering is even overheersend als kanker gelinkte overmethylering (3). Vaak wordt er bij methyleringsproblemen gedacht aan een ondermethylering. Dit houdt in dat de methylering onvoldoende mogelijkheden heeft om methylgroepen aan een molecuul te koppelen.

Gevolgen van ondermethylering zijn verstoringen van onder andere gene silencing, de opbouw van neurotransmitters, homocysteïne afbraak, vrije radicalen en energieproductie. Maar ook de detoxificatie van verstoort raken. Hierdoor worden zware metalen, hormonen en catecholaminen (dopamine, adrenaline en noradrenaline) minder goed afgevoerd of afgebroken.

Ook bestaat er zoiets als overmethylering. Hierbij is er een teveel aan methylgroepen. Dit kan effect hebben op het brein (zich uitend in een angststoornis), op het hele lichaam of op een orgaansysteem.

Pleister of aanpakken van de oorzaak in de basisbiochemie?

Wanneer er sprake is van stress en iemand SNP’s heeft in de methylering, kan adrenaline minder goed worden afgebroken. Hierdoor wordt het lichaam meer aeroob, stijgt de koolhydraat behoefte en inname, staat de gluconeogenese (vorming van suikers uit glutamine) onder druk en stijgt de insuline productie. De gluconeogenese zorgt er weer voor dat de hoeveelheid glutathion, bouw- en herstelstoffen en GABA daalt. Dit geeft meer vrije radicalen, mitochondriën raken beschadigd en de ATP productie daalt.

De methylering is nodig om van dopamine adrenaline te maken. Bij constante stress verdwijnen veel goede stoffen van het lichaam als het ware in het ‘zwarte gat’ van de adrenaline. Het lichaam gebruikt dan namelijk al z’n mogelijkheden om adrenaline aan te maken. Hierdoor kan iemand bijvoorbeeld niet goed slapen.

Adrenaline blokkeren met valeriaan zorgt ervoor dat iemand tijdelijk uit de brand is en weer goed kan slapen. Het blokkeren van adrenaline is meer een soort pleister op de wond, want het probleem zit ‘m in de basisbiochemie. Heeft iemand een SNP op de methylering zitten, dan betekent dit dat de persoon bijvoorbeeld altijd aan de valeriaan moet. Door naar de basisbiochemie te kijken, kan het (slaap)probleem bij de oorzaak worden aangepakt.

Hierboven is een voorbeeld van de methylering beschreven. Om het allemaal even wat ingewikkelder te maken, zijn er niet alleen SNP’s voor de methylering, maar ook voor duizenden andere enzymatische reacties, honderden receptoren, cytokinen en celbouwstenen, etc. Of SNP’s uitgezet of omzeild kunnen worden, daar heeft van Stigt zelf geen duidelijkheid over.

Epigenetica wint van genetica?

Epigenetica is een wetenschap wat draait om het aan- en uitzetten van bepaalde genen met behulp van voeding, beweging en/of stress management, zonder dat de onderliggende DNA-structuur veranderd wordt. Dit aan- en uitzetten wordt gedaan door zogenaamde epigenen. Dit zijn genen die ‘boven de genen’ staan en de echte genen aan- en uit kunnen zetten.

Genetica heeft te maken met de erfelijkheid en de erfelijke aanleg. Hieronder vallen de SNP’s en de variatie in het genoom. Dit is de complete genetische samenstelling van een organisme, cel of virus. In de genetica kunnen er individuele spontane mutaties ontstaan. Bij de vraag ‘Epigenetica wint van genetica???’ zet Van Stigt maar liefst drie vraagtekens. Ze geeft toe dat ze de ‘waarheid’ zelf ook niet in pacht heeft en open staat voor discussie.

Wat is resilience en hoe begrenst het de mineraalhuishouding en het zuur-base-evenwicht?

Ook Frits Muskiet haalt Darwin aan: “Hij beschouwde ‘aanpassing aan de leefomstandigheden’ als drijvende kracht in de evolutie.” Het aanpassen aan de leefomstandigheden gebeurt mechanistisch gezien door het bijstellen van ons fenotype (verzameling van alle waarneembare kenmerken van een individu).

Het fenotype staat onder controle van ons genoom (verzameling van alle genen van de chromosomen van een organisme) en epigenoom (de ‘laag’ boven het genoom). De flexibiliteit van ons (epi)genoom kent echter wel grenzen: we kunnen ons niet aan elke verstoring in de omgeving aanpassen.

Resilience, homeostase, allostase

Veerkracht is het vermogen om succesvol te reageren op een verstoring van een toestand van optimale aanpassing (homeostase). Als reactie op een verstoring vindt tijdelijke aanpassing plaats aan de nieuwe (verstoorde) omgeving. Deze tijdelijke aanpassing heet allostase en heeft als doel om vanuit deze verstoorde terug te keren naar homeostase. We verkeren nooit helemaal in een toestand van homeostase; er zijn altijd wel omgevingsfactoren aanwezig waardoor we veelal in allostase verkeren.

Allostatische overlading geeft ziekten

Allostase is bedoeld voor de korte termijn (3,4). Als iemand chronisch in allostase verkeert en onvoldoende veerkracht heeft om terug te keren naar homeostase, kan ‘allostatische overlandig’ ontstaan. Vanuit daar ontstaan klachten en ziekten. Een acute infectie kan in korte tijd door het immuunsysteem worden opgelost, terwijl ‘chronische laaggradige inflammatie’ op de lange termijn tot grote schade kan leiden (5). Ongezond eten, onvoldoende bewegen en slapen, chronische stress, een verstoorde darmflora en te leven in een vervuild milieu, verkeren we veelal in een staat van allostase.

Minder zout eten verhoogt de kans op hart- en vaatziekten

De laatste tijd staat de mineraalhuishouding en het zuur-base-evenwicht in de schijnwerpers. We eten teveel zout en verzurende voedingsmiddelen waardoor allerlei ziekten ontstaan. Maar volgens Muskiet ligt het in werkelijkheid iets complexer. Hij geeft aan dat er geen harde bewijzen zijn dat minder zout eten samengaat met een lager risico op bijvoorbeeld hart- en vaatziekten (HVZ) (6,7,8).

Minder zout eten geeft juist meer insuline resistentie en dit leidt regelrecht naar een verhoogde kans op HVZ (9). De aanbeveling om minder zout te eten, is gevormd uit associatieve studies en er zijn geen gerandomiseerde onderzoeken met controlegroep (Randomized Controlled Trials – RCT’s) aan te pas gekomen.

Kaliumrijk zout heeft de voorkeur

Bijna iedereen krijg meer zout binnen dan de maximale aanbevelingen van 6 gram per dag. Hierdoor komt er een enorme druk op de natrium-kaliumpomp die op zichzelf al veel energie nodig heeft. Maar liefst 20 % van ons basaal metabolisme gaat op aan het pompen van natrium en kalium. Voor onze hersenen en nieren bedraagt dit 70 %. Muskiet geeft daarom de voorkeur aan Losalt, wat ten opzichte van zeezout, Hymalayazout en Keltisch zeezout meer Kalium bevat.

Teveel zout verstoort de natrium/kalium-balans. Volgens Muskiet kun je relatief ‘veel’ zout eten, mits je het compenseert met kalium. Bij het suppleren is het heel belangrijk om te kijken naar de totaalbalans: suppleer nooit alleen één ding, maar let op de balans tussen natrium, kalium, magnesium en calcium, luidt Muskiets advies.

De inname van zout kunt u al met 50% verminderen door minder kant-en-klaar producten te gebruiken. Dat Muskiet een voorstander is van het oerdieet, was duidelijk te horen in zijn lezing. “We komen uit het water (de Afrikaanse basische meren), dus zouden we ook zo moeten eten.”

Patrick Holford: Stress is not just ‘in the mind’

Ondanks dat de presentatie van Patrick Holford begon met een haperend filmpje, werd het vervolg zeer helder uitgelegd, compleet met toepasbare voorbeelden. Holford legt uit dat stress niet alleen in het verstand zit. Stress brengt een cascade van psychosociale reacties met zich mee. Deze reacties kunnen opgelost worden door zowel psychologische ‘heart-centred’ technieken en gezonde voeding als specifieke (kruiden)supplementen om veerkracht op te bouwen tegen stress.

Overproductie van adrenaline door de bijnieren geeft stress

Factoren zoals stressvolle gedachten, dips in de bloedsuikerspiegel, inname van cafeïne (en andere stimulerende middelen) en progesteron tekorten zijn vier factoren die de afscheiding van bijnierhormonen bevorderen; de productie van onder andere adrenaline wordt getriggerd door deze factoren. Adrenaline is een hormoon en een neurotransmitter die in grote hoeveelheden vrij komt in omstandigheden die door het lichaam als (mogelijk) bedreigend voor de overleving worden ervaren. Daardoor wordt stress veroorzaakt (de fight/flight reactie).

Leven in de 21e eeuw is een bron van stress. 42% Van de huwelijken eindigen in een scheiding, de meeste mensen wisselen per 4 jaar van baan, de inname van suiker, cafeïne, fast food en kant-en-klaar producten is gestegen en post menopauzale progesteron tekorten bevorderen de aanmaak van bijnierhormonen zoals adrenaline. Als adrenaline langdurig of in te grote hoeveelheden vrijkomt, is het schadelijk voor het lichaam.

DHEA, cortisol en de fases van stress

Patrick beschrijft vier fases van stress en de hoogte van DHEA en cortisol. DHEA is een androgeen (een mannelijk geslachtshormoon) dat zowel mannen als vrouwen hebben. Het wordt geproduceerd in de bijnieren en kan in het lichaam worden omgezet in testosteron en oestrogeen.

Om voldoende DHEA aan te maken, mag de cholesterolwaarde niet onder de 3,5 mmol/l zijn. Cortisol wordt geproduceerd door de bijnieren en beïnvloedt de bloeddruk, het cholesterolgehalte en de werking van het afweersysteem. De cortisolproductie wordt beïnvloed door stress, extreme inspanning, trauma, ernstige ziekte, overgewicht of temperatuur.

Bij fase 1 (vrij van stress) zijn de waardes van DHEA en cortisol normaal. Fase 2 (normale stress) geeft een hoge waarde van DHEA en cortisol. Fase 3 (langdurige stress) geeft een lage DHEA en hoge cortisol waarde. Bij fase 4 (chronische stress) zijn beide waardes laag; er is dan sprake van uitputting. Daarnaast beschrijft Patrick de vier stress triggers: het verstand, de voeding, stimulerende middelen en een hormoondisbalans.

Triggers vanuit het verstand

Als negatieve emoties gekoppeld worden aan een bepaalde zienswijze of gebeurtenis, zijn deze emotioneel geladen. Gelijkwaardige zienswijzen of gebeurtenissen kunnen op een later moment triggeren, door de emotie die er aan gekoppeld is, en stress geven. Dit wordt als een soort ‘pad’ vastgelegd in de hersenen. We kunnen hier uit breken door een positieve emotie op te roepen op het moment dat we dit stressvolle ‘pad’ bewandelen.

De ‘Quick Coherence Technique’ ontwikkeld door de Amerikaanse non-profitorganisatie HeartMath Institute is hier geschikt voor. Deze oefening is gericht op hart coherentie; een techniek om stress tegen te gaan door middel van ademhaling en het coördineren van hoofd en hart. Door te begrijpen wat u stress geeft, de mindset te resetten en positiviteit in te bouwen, kunt u stress te lijf gaan.

Triggers vanuit de voeding

Dips in de bloedsuikerspiegel zorgt ervoor dat adrenaline geproduceerd wordt. Let er daarom op om ongeveer om de twee á drie uur wat te eten. Kies daarbij voor voedingsmiddelen die een lage Glycemische Lading (GL) bevatten; dit zijn voedingsmiddelen met complexe/langzame koolhydraten. Patrick adviseert om niet meer dan 40-60 GL’s per dag te eten. Hij raadt aan om eiwitten in combinatie te eten met koolhydraten (let op of dit goed gaat met de vertering) en om kleinere maaltijden verdeeld over de dag te eten in plaats van drie grote maaltijden.

Triggers vanuit stimulerende middelen

Cafeïne in koffie, cola, energydrinks, chocolade en ook in (groene) thee stimuleert dopamine die op zijn beurt weer de aanmaak van adrenaline en noradrenaline aanzet. Deze neurotransmitters zorgen voor een stijging van de bloedsuikerspiegel en geven een ‘kick’ of oppepper. Patrick adviseert de koffieliefhebbers dan ook om alleen één kopje koffie te drinken in de ochtend, ongeveer een half uur voor de maaltijd.

Koffie in combinatie met een croissant lijkt een ‘dodelijk duo’ doordat het hoogte van de bloedsuikerspiegel verdrievoudigd. De insuline sensitiviteit (de gevoeligheid waarop iemand reageert op insuline) was bijna gehalveerd (10). Insuline is een hormoon dat de bloedsuikerspiegel reguleert. Dit werkt diabetes en gewichtstoename behoorlijk in de hand, volgens wetenschappers aan Canada’s University of Guelph.

Triggers vanuit hormoondisbalans

Er zijn een aantal stress hormonen: adrenaline, cortisol, DHEA en insuline. Adrenaline triggert de ‘fight flight’ reactie en zorgt voor een stijging van de bloedsuikerspiegel door glycogeen voorraden af te breken. De trigger duurt maximaal een uur. Cortisol is een stress hormoon wat op langere termijn actief is. Net als adrenaline doet het de bloedsuikerspiegel stijgen. Cortisol doet dit alleen net even anders: het zet eiwitten om in glucose in de lever.

Het zorgt voor snelle veroudering. DHEA is het ‘goede’ stress hormoon dat veroudering tegengaat en je weerbaar maakt tegen stress. Bij teveel (chronische) stress of wanneer iemand in een burn-out of uitputting zit, kan de voorraad DHEA behoorlijk afnemen. Insuline is het ‘suiker hormoon’ dat een glucose uit het bloed in de cellen stopt en het overschot naar de lever brengt. Daar wordt het omgezet in glycogeen en vet.

Langdurige stress geeft hoge cortisol- en lage DHEA waarden (fase 3). Dit zorgt onder andere voor een versnelde veroudering, botontkalking, verminderde spiermassa, stijging van de bloedsuikerspiegel en een toename van vet rondom de heupen en het middel. Bij cortisol dominantie is er sprake van een ‘appel figuur’. Buikvet bevat vier keer zoveel cortisol receptoren dan gewoon vetweefsel. Bij oestrogeen dominantie is er sprake van een peervormig figuur.

Een overschot aan oestrogeen en cortisol (door langdurige stress) zorgt ervoor dat progesteron niet goed wordt aangemaakt. Progesteron is een hormoon dat voornamelijk in de eierstokken wordt gemaakt en tijdens de zwangerschap in grote hoeveelheden in de placenta (moederkoek). De belangrijkste rol van progesteron is het in stand houden van het baarmoederslijmvlies tijdens de zwangerschap. In een gezonde menstruele cyclus is de oestrogeen-progesteron ratio ongeveer gelijk. Bij een cyclus die uit balans is of na de menopauze, zijn de progesteron waardes lager dan de oestrogeenwaardes.

Samenvatting voor meer veerkracht

Om veerkracht te behalen, is het belangrijk om voeding met een lage glycemische waarde te eten, het gebruik van stimulerende middelen te verminderen, energie- en rustgevende voedingsstoffen en kruiden te gebruiken. Vitamine C, B, CoQ10, chroom, zink en tyrosine geven energie. Dit doen kruiden zoals Siberische, Koreaanse en Amerikaanse ginseng, reishi, rhodiola rosea en zoethout ook. Let er op dat zoethout tabletten en thee cafeïne of guarana (een natuurlijke vorm van cafeïne) bevatten.

GABA (een neurotransmitter en aminozuur dat adrenaline uitzet). “Maar je kunt ook wijn drinken, een joint roken of seks hebben om je adrenaline uit te zetten”, zegt Patrick met een knipoog. Verdere rustgevers zijn: taurine en glutamine (de bouwstenen voor GABA), tryptofaan, theanine, magnesium, passiebloem, hop en valeriaan. Overleg bij medicatiegebruik even met de arts voordat valeriaan wordt ingezet.

Voor nóg meer veerkracht is het belangrijk om te zorgen voor een goede kwaliteit én kwantiteit aan slaap, vitale energie te genereren door yoga (nidra), tai chi en meditatie te beoefenen, ademhalingsoefeningen de doen, tijd om te ontspannen in te bouwen (minstens 30 minuten per dag), de mindset te resetten, de oorzaken die stress geven te ontrafelen, en tijd goed in te delen.

Het is bijvoorbeeld handiger om een ‘today-list’ te hebben dan een to-do-list’. Patrick eindigde met de mededeling dat hij alle vragen beantwoord en vol energie wandelde hij van het podium, terwijl de zaal achter hem aan leeg stroomde.

Gepubliceerd op 10 juni 2015 op de website van Natuur Diëtisten Nederland

Literatuur en links:

Jaarabonnement Arts, Therapeut & Apotheker voor €19,95 in plaats van €32,50

Spreekt de inhoud van de tekst u aan? Dan wijs ik u graag op de volgende aanbieding: Speciaal voor lezers van de Natuurdiëtisten Nederland biedt Arts, Therapeut & Apotheker u korting op het eerste jaar van een jaarabonnement van hun magazine. Nieuwsgierig? Lees dan hieronder hoe dat in z’n werk gaat.

  1. Surf naar deze link: http://2596400.mijnwinkel.nl/abonnement
  2. Druk op de bestel-knop
  3. Voer de promotiecode in: ndn2015
  4. Voer uw gegevens in
  5. Maak het bedrag over en ontvang het magazine bij u thuis

Veel leesplezier!

Bronnen:

  1. D. Sean FroeseandRoy A. Gravel; Genetic disorders of vitamin B12metabolism: eight complementation groups –eight genes. Expert Rev Mol Med. 2010 Nov; 12: e37.
  2. Chen J, Lipska BK, Halim N, Ma QD, Matsumoto M, Melhem S, Kolachana BS, Hyde TM, Herman MM, Apud J, Egan MF, Kleinman JE, Weinberger DR. Functional analysis of genetic variation in catechol-O-methyltransferase (COMT): effects on mRNA, protein, and enzyme activity in postmortem human brain. Am J Hum Genet. 2004 Nov;75(5):807-21.
  3. Ehrlich M. DNA methylation in cancer: too much, but also too little. Oncogene. 2002 Aug.
  4. McEwen BS. Ann N Y Acad Sci. Protection and damage from acute and chronic stress: allostasis and allostatic overload and relevance to the pathophysiology of psychiatric disorders. Annals of the New York Academy of Sciences. 2004 Dec;1032:1-7.
  5. Garry Egger and John Dixon. Obesity and chronic disease: always offender or often just accomplice? British Journal of Nutrition; 2009 Oct, volume 102, issue 08, pp 1238-1242.
  6. Rod S. Taylor, Kate E. Ashton, Tiffany Moxham, Lee Hooper and Shah Ebrahim. Reduced Dietary Salt for the Prevention of Cardiovascular Disease: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials (Cochrane Review). American Journal of Hypertension. 2011 Aug; volume 24 (number 8): 843-853.
  7. Feng J He, Lawrence J Appel, Francesco P Cappuccio, Hugh E de Wardenerand Graham A MacGregor. Does reducing salt intake increase cardiovascular mortality? Kidney International 80. 2011 Oct; 696-698.
  8. Alma J Adler, Fiona Taylor, Nicole Martin, Sheldon Gottlieb, Rod S Taylor, Shah Ebrahim. Reduced dietary salt for the prevention of cardiovascular disease. 2014 Dec; Cochrane Database Syst Rev.
  9. Rajesh Garg, Gordon H. Williams, Shelley Hurwitz, Nancy J. Brown, Paul N. Hopkins, and Gail K. Adler. Low Salt Diet Increases Insulin Resistance in Healthy Subjects. Metabolism. 2011 Jul; 60(7): 965–968.
  10. Lesley L Moisey, Sita Kacker, Andrea C Bickerton, Lindsay E Robinson, and Terry E Graham. Caffeinated coffee consumption impairs blood glucose homeostasis in response to high and low glycemic index meals in healthy men. Am J Clin Nutr, 2008;87:1254–61.